آن طبيبان آن چنان بندهء سبب گشته‌اند از مكر يزدان محتجب در سبب چون بىمرادت كرده رب پس چرا بد ظن نكردى در سبب پس سبب گردان چو دمّ خر بود تكيه بر وى كم كنى بهتر بود در سبب گيرى نگردى هم دلير كه بس آفتهاش پنهان است زير ( 1 ) اين سبب همچون طبيب است و عليل اين سبب همچون چراغ است و فتيل ( 2 ) در شمارهء 2 از همين مباحث عليت ، به اين مسئله اشاره كرديم كه امر الهى در جريان » اين از آن « دخالت مىورزد . در اين شماره مىخواهيم مسئله مزبور را از جوانب مختلف مورد بررسى قرار بدهيم . اين جنبه مختلف را مىتوانيم در ضمن چند مسئله مطرح كنيم : مسئلهء يكم - چگونگى تصور دخالت خداوندى در مسئلهء عليت . يعنى در آن جريانات كه دو حادثه با يكديگر رابطهء » اين از آن « است ، دارد ( 3 ) دخالت مشيت الهى بر چگونه است ؟ دخالت الهى در جريانات مزبوره بر چهار قسم قابل تصور است : قسم يكم - دخالت طولى به اين معنى كه خداوند در آغاز خلقت ماده و حركت را با قانون عليت آفريده سپس جهان را به حال خود گذاشته است . يعنى چنان كه پس از آفرينش ماده و حركت دخالتى در آن ندارد ، همچنين در جريانات علل و معلولات نيز كارى صورت نمىدهد اين مطلب به هيچ وجه صحيح نيست . قسم دوم - دخالت غير مستقيم بالنسبه بجريانات علل و معلولات ، يعنى نظارت و سيطرهء الهى متعلق به ماده و حركت بوده و قوانين جاريه از آن جمله » عليت « از همان ماده و حركت به وجود مىآيد و به طور غير مستقيم يعنى با سيطرهء الهى به آن دو ، به قانون عليت نيز تأثير مىكند .

--> ( 1 ) دفتر ششم ، ص 406 بيت 34 و 41 و 44 و 45 . . ( 2 ) دفتر دوم ، ص 107 بيت 43 . . ( 3 ) يا به ترتيبى كه ما گفتيم : تغيير موقعيت يك حقيقت به موقعيت ديگر . .